Sosyalizm sadece kapitalizm eleÅŸtirisi deÄŸildir. En az bunun kadar önemli olan bir baÅŸka bileÅŸen de, kapitalizme seçenek olabilecek bir toplumun kurulmasıdır. Bu nedenle Marx’a yönelik ilginin yönlendirilmesi gerekir.

Amerika BirleÅŸik Devletleri’nde (ABD) baÅŸlayan ve öncelikle borsa, bankalar ve diÄŸer kredi kurumlarını etkileyen finans krizi kısa süre sonra Avrupa BirliÄŸi (AB) ülkelerine de ulaÅŸtı.

AB hükümetleri tarafından öncelikle beklenen, ABD Temsilciler Meclisi”nin Bush yönetimi tarafından uygulanmak istenen büyük kurtarma paketini onaylamasıydı. Temsilciler Meclisi’nde pakete karşı itirazların olması ve “batan batsın, kalan saÄŸlar bizimdir” mantığının kısa bir dönem öne çıkması, AB finans piyasasında paniÄŸe neden oldu.

Bütün bankaların, sigorta ÅŸirketlerinin ve piyasa için üretim yapan firmaların ABD’de ortaklıkları ve yatırımları vardı. ABD ekonomisi iyi bir sallanırsa, AB’nin bundan kurtuluÅŸu yoktu. Bu nedenle ABD’de kabul edilen “kurtarma paketi” finans piyasasının inanılmaz büyüklükteki ihtiyacını karşılamakta yetersiz kalsa da, AB ülkelerinde de benzeri paketlerin yolunu açtı.

AB çapında ortaklaÅŸa bir “kurtarma paketi”nde karar kılındı, ama bu paket sembolik deÄŸer taşıyordu. Asıl “kurtarma”yı her ülkenin kendisinin yapması gerekiyordu. Bu aÅŸamada benzemezlikler açık olarak ortaya çıktı.

Her ülkede finans piyasalarına ve bunların baÅŸlıca elemanı bankalara yönelik uygulamalar farklı olmakla birlikte, tek nokta ortaktı: Büyük ekonomik çalkantı dönemleri, aynı zamanda firmaların, bankaların ve sigorta kurumlarının birbirlerini “ucuza kapattıkları” dönemlerdir. Bazı kuruluÅŸlar özellikle kötü duruma düşmüşlerdir ve sık sık da baÅŸka ülkelerdeki rakipleri tarafından yok pahasına satın alınırlar.

Bir Fransız yetkili genel bir özellik taşıyan kendi politikalarını ÅŸu sözlerle açıklıyordu: “Piyasaya müdahale etmemek, kendi kuruluÅŸlarımızın baÅŸkalarının eline geçmesine göz yummak demektir.” Bu gerekçe, batan batsın, bütçeden fon ayırarak -ya da halkın parasını kullanarak- bankaları kurtarmayın, anlayışına karşı savunuluyordu.

Farklı “kurtarma operasyonları”
AB ülkeleri bir yandan kendi banka ve ÅŸirketlerini korurlarken, finans piyasasındaki büyük dalgalanmayı azaltabilmek için farklı operasyonlara yöneldiler. Ä°ngiltere hükümeti kredi kurumları için yeni ve katı uygulamalar getirdi. Benzeri bir uygulama Fransa’da da hayata geçirildi. Verilen kredi miktarı, öz sermayenin büyüklüğü gibi konularda denetim artık daha sıkıydı. Almanya hükümeti ise 500 milyar avroluk bir kurtarma paketi hazırladı ve Ä°ngiltere’nin aksine, gerisini kredi kurumlarının isteÄŸine bıraktı. Ä°steyen banka ve kredi kurumu hükümete baÅŸvurarak “finansman desteÄŸi” isteyebilecekti. Ek olarak, bütün banka mevduatına devlet güvencesi verildi.

Bu politika “ölen ölür kalan saÄŸlar bizimdir” anlayışının devlet gözetiminde sürmesi anlamına gelir. Devletten “kurtarma kredisi” istemek bir çeÅŸit prestij meselesi haline geldi. Bazı kredi kurumlan “kurtarılmaya ihtiyacımız yok” açıklaması yaparken, bazıları da mecburen baÅŸvuru sırasına girdiler.

Fransa ve Almanya’da oldukça yüksek olan yönetici maaÅŸlarının aÅŸağıya çekilmesi istenirken, Almanya hükümeti bu konuda bir adım daha atarak, finans piyasasını yönetmeyi beceremeyen yöneticilerden aldıkları baÅŸarı primlerini iade etmelerini istedi. Kredi kurumlarına geri verilen miktarların 400 ile 800 bin avro arasında deÄŸiÅŸtiÄŸi dikkate alınırsa, finans krizinin yöneticileri de bir oranda vurduÄŸu söylenebilir. O kadar ki, tanınmış bir ekonomik araÅŸtırma enstitüsünün baÅŸkanı, “Almanya’da 1929 krizinin faturası Yahudilere çıkmıştı, ÅŸimdi yöneticilere çıkıyor” dedi ve gördüğü ÅŸiddetli tepki üzerine sözlerini geri aldı.

AB ekonomi yönetimi
Fransa CumhurbaÅŸkanı Sarkozy, “finans piyasasındaki dalgalanmanın yapısal bir krize yol açmaması” için bir AB ekonomi yönetimi oluÅŸturulmasını istedi. Ek olarak, “Avro bölgesinde bulunmayan Çek Cumhuriyeti ve Ä°sveç gibi ülkelerin bu yönetimin dışında tutulması gerektiÄŸi”ni ve bu ülkelere AB’de önemli sorumluluklar verilmemesini istedi. “Bu da nereden çıktı?” derseniz, durum şöyledir: AB dönem baÅŸkanlığını ÅŸu sıra Fransa yürütüyor. Onun ardından baÅŸkanlık Çek Cumhuriyeti’ne ve daha sonra da Ä°sveç’e geçecek.

Sarkozy’nin “artistik çıkışı” yandaÅŸ bulmadı. AB ülkelerinde finans piyasalarının durumlarının farklı olması bir yana, “AB’nin ikiye ayrılması” gibi bir uygulama da, ÅŸu buhran döneminde uygulanabilir olmaktan uzaktı.

Otomobil sanayisinde kriz
Finans piyasasındaki çalkantı reel sektörün önemli bileÅŸeni olan otomotiv sanayisine sıçradı. Otomobil firmaları talep azalmasını gerekçe göstererek üretimlerini düşürmeye, bazıları kısa mesai yapmaya ve işçi çıkarmaya baÅŸladı. Mercedes Benz, Peugeot, Opel vd. büyük firmaların üretimi azaltması, “yan sanayi” adı da verilen parça üreticilerinin de iÅŸlerinin kötüleÅŸmesine yol açtı.

Otomobil üreticileri, bankaların aksine, hemen hükümete çaÄŸrı yaparak sektörün kredilerle desteklenmesini ve yeni otomobil alımının teÅŸvik edilmesini istediler. Aksi durumda sadece Almanya’da yaklaşık 50 bin kiÅŸinin iÅŸsiz kalması söz konusuydu.

Otomotiv sanayisindeki kriz baÅŸlangıcı doÄŸrudan finans piyasalarındaki dalgalanma nedeniyle ortaya çıkmadı. Otomobil firmaları arasında yıllardan beri süren sert rekabet ve aşın üretim nedeniyle böylesine bir kriz bekleniyordu. Piyasa binek vasıtası dolu ama yeterli alıcı yok… Finans piyasalarındaki durum, buradan doÄŸan genel güvensizlik, insanların önemli harcamalar yapmadan önce daha fazla düşünmeleri, otomotiv sektöründeki krizi öne çekti. Önümüzdeki yıllarda bazı büyük otomotiv firmalarının batacakları ya da yok pahasına baÅŸka firmaların eline geçeceklerinden söz ediliyor.

İşsizliğin artması
Bankalar ve kredi kuruluşları iş hacminin daralması nedeniyle çalışanların sayısını azaltmayı planlıyorlar. Benzer bir durum otomotiv sektörü için de söz konusudur. Halkın toplam alım gücünün azalması zincirleme olarak başka sektörleri de etkileyecektir.

2009 yılında AB ekonomileri durgunluk yaşayacak. Birkaç ay öncesinin büyüme rakamlarında her düzeyde geriye doğru düzeltme yapıldı.

Ekonomik durgunluk ve iÅŸsiz sayısındaki artış, toplu sözleÅŸme görüşmelerinde sendikaları zor durumda bırakacak gibi görünüyor. Almanya’da IG Metal gibi -yüksek üye kaybına karşın- halen dünyanın en büyük sendikası olan da dahil olmak üzere, sendikaların ücret artışı isteklerini ne oranda gerçekleÅŸtirebileceklerini önümüzdeki yıl göreceÄŸiz.

Her durumda ekonomik durgunluğunun yükünü esas olarak çalışanlara yıkmak isteyen işverenler ve hükümet ile, sendikalar ve öteki kitle örgütleri arasındaki mücadelenin özellikle önümüzdeki yıl sertleşmesi söz konusudur.

Sol için olanak var mı?
EÄŸer “bu kriz kapitalizmin son krizidir, bu krizden kurtulamayacaktır” gibi söz olarak hoÅŸ ama içi boÅŸ belirlemelerle kendimizi kandırmayacak isek, mevcut durumun yarattığı kapitalizm karşıtı olanakları daha iyi gözlemleyebiliriz:

Birincisi: Bankaların ve diğer kredi kuramlarının devletleştirilmesi ya da faaliyetlerinin sıkı denetim altına alınması.

Bu adım önemli olmakla birlikte kendi başına faza anlam taşımıyor. Banka ve kredi kurumlarının yönetilmesi ve denetlenmesine orada çalışanlar ve konuyla ilgili diğer halk inisiyatifi ve örgütlenmeleri de katılmalıdır.

Aksi durumda, bugün sıkı denetimin zorunluluğunu kabul eden kapitalistler, daha sonra pekala başka türlü düşünmeye başlayabilecektir.

Burada ilerici, demokratik, sol uzmanların örgütlenmesinin taşıdığı önem kendisini gösteriyor. ÖrneÄŸin Almanya’da yaklaşık 40 yıldır “demokrat bilimciler” adlı bir örgütlenme var. İçlerinde alanlarında tanınmış ekonomi bilimcilerinin de yer aldığı bu örgütlenme, finans piyasasındaki krizin gerçek boyutlarını, kapitalizmle iliÅŸkisini ve sosyalist bir doÄŸrultuda alınabilecek ilk önlemleri yetkin bir analiz temelinde sunabiliyor.

Aksi durumda meydan yaÅŸanılan krizi önemsiz göstermeye çalışan kapitalistlerle, “bu onların son krizidir” diye bağırmaktan öteye iÅŸlevi bulunmayan gevezelere kalıyor.

İkincisi: Toplu sözleşme görüşmelerinde işçilerin ücret artışı talepleri geri çevrilerek krizin yükü özellikle çalışanların üzerine yüklenmeye çalışılacak. İşçilerin ve memurların ücret taleplerinin desteklenmesi gerekiyor. Kriz olmadan asıl kazanan kimlerse, krizde de öncelikle onların kaybetmesi gerekiyor.

Üçüncüsü: Özellikle gençlerde kapitalizm eleştirisini içeren kitapların okunması yönünde önemli bir ilgi var. Her zamanki kendiliğindenci anlayışımızla daha fazla Marx okunmasından büyük anlamlar çıkarabiliriz. Ne ki, sosyalizmin henüz yaşanmamış olduğu 20. yüzyıl başında değil, geçmişte yaşayıp çözüldüğü 21. yüzyıl başında yaşıyoruz.

Sosyalizm sadece kapitalizm eleÅŸtirisi deÄŸildir. En az bunun kadar önemli olan bir baÅŸka bileÅŸen de, kapitalizme seçenek olabilecek bir toplumun kurulmasıdır. Bu nedenle Marx’a yönelik ilginin yönlendirilmesi gerekir.

Almanya’da çok sayıda ve herkese açık “Kapital’i okumak” seminerleri veriliyor. Tanınmış sol bilim insanları hem Kapital’den deÄŸiÅŸik bölümler okuyorlar hem de okuduklarını dinleyicilerle tartışıyorlar. Seminerler baÅŸlarken önemle belirtildi: “Sadece Kapital okumakla fazla bir ÅŸey olmaz. Ãœstelik Kapital’in farklı okuma biçimleri ve yorumlan vardır.”

Bu zenginlik içinde bir okuma, dinleyen ve tartışanlara yeni ufuklar açmanın ötesinde, onları başka okumalara da yönlendirir.

Eski metinleri ezberleyerek, üzerlerinde düşünmeden ve tartışmadan okumak, yaşanılan onca deneyimden sonra biraz boşuna okumak olur.

Kapitalizm eleştirisinin yaygınlaşması başlangıç olarak iyi bir gelişmedir. Sosyalist toplumun yaşanmış büyük sorunlarını incelemeyi de unutmamak koşuluyla.(EE/EÜ)

* Engin Erkiner’in yazısı Sosyalist Emek’in ekim-kasım sayısında yayınlandı.

Sosyalist Emek – Ä°stanbul
29 Kasım 2008, Cumartesi
Engin ERKÄ°NER