-Bir 癟alg覺c覺 sorunu-

I
Bu yaz覺n覺n hakk覺n覺 verebilmek i癟in, insan musikinin yazg覺s覺n覺 kanayan bir yara gibi i癟inde duyup, o ac覺y覺 癟ekmelidir. Neden ac覺 癟ekiyorum musikinin yazg覺s覺n覺 duyduumda? Musikinin d羹nyay覺 ar覺t覺c覺, olumlay覺c覺 yan覺n覺 yitirmi olmas覺ndan, art覺k Dionysosun fl羹t羹 deil, bir d矇cadence musikisi olmas覺ndan Ama insan musikinin davas覺n覺 繹z davas覺 gibi, kendi 癟ektii ac覺rlarm覺 gibi duyunca da, biraz 癟ok癟a hat覺r g繹n羹l g繹zeten, a覺r覺 derecede yumuak bir yaz覺 bulur bunu. B繹yle durumlarda keyfini bozmak, kendi kendisiyle de k覺zmadan alay etmek ridendo dicere severum; verum dicere (Ridendo dicere severum: Ac覺 doruyu g羹lerek s繹ylemek; verum dicere: doruyu s繹ylemek.) her t羹rl羹 sertlii hakl覺 g繹sterse bile insanl覺覺n ta kendisidir. 襤stesem, eski bir top癟u olarak, Wagnere kar覺 a覺r bataryalar覺m覺 da s羹rebilirdim; bundan 羹pheniz olmas覺n. Bu ite kesin sonucu alacak hereyi kendime saklad覺m, Wagneri severdim.

Hem benim 繹devimin anlam覺na, tuttuum yola uygun d羹eni, daha se癟kin, bilinmeyen birine sald覺rmakt覺r musikinin o Cagliostrosuna (1743/1795 襤talyan soylusu, 羹nl羹 ser羹venci, doland覺r覺c覺.) var覺ncaya dek, maskesini d羹羹receim daha nice bilinmeyenler var, daha da 繹nemlisi, d羹羹nce ilerinde gitgide uyuklaan, i癟g羹d羹de yoksullaan, gitgide d羹r羹stleen Alman ulusuna sald覺rmakt覺r: Kar覺tlarla besleniyorlar art覺k, ne bulurlarsa yiyorlar, ister inan癟 olsun, ister bilimsel d羹羹nce, ister H覺ristiyanca sevgi olsun, ister Yahudi d羹manl覺覺, ister g羹癟 istemi (devlet olma istemi), ister 矇vangile des humbles (K羹癟羹k insanlar覺n 襤ncili.), hepsini yutuyorlar mide fesad覺na uramaks覺z覺n, hem de 繹yle bir itahla ki, insan覺n k覺skanas覺 geliyor Kar覺tlar aras覺nda bu ne yan tutmazl覺k, bu ne midesizlik, 癟覺kar g繹zetmezlik! Alman dama覺n覺n bu haktan覺rl覺覺, hereye eit haklar tan覺mas覺, hereyden bir tad almas覺!.. Hi癟 羹phe yok, 羹lk羹c羹d羹r Almanlar Almanyaya son gidiimde, Alman beenisini Wagnerle Saeckingen borazanc覺s覺na (Dorusu: Soekkingen borazanc覺s覺 Scheffelin Almanyada pek tan覺nm覺 bir iiri.) eit haklar tan覺maya ura覺r buldum; Leipzigde en ger癟ek, en Alman-s繹zc羹羹n eski anlam覺nda Alman, yoksa o yaln覺zca yurttalardan deil musikicilerden birinin, usta Heinrich Sch羹tz羹n onuruna bir Liszt dernei kurduklar覺n覺 g繹zlerimle g繹rd羹m; o sinsi (Liszt ve List hile, d羹zen 羹zerine bir s繹zc羹k oyunu.) kilise musikisini gelitirip yaymakt覺 ama癟 Hi癟 羹phe yok, 羹lk羹c羹d羹r Almanlar

II
Ama burada kabalamaktan ve Almanlar覺n y羹z羹ne kar覺 bir ka癟 ac覺 ger癟ei s繹ylemekten kimse al覺koyamaz beni: Ben de s繹ylemesem kim s繹yleyecek! Onlar覺n tarih konular覺ndaki s覺k覺lmazl覺klar覺ndan s繹z a癟aca覺m. Alman tarih癟ilerinde ekinin gidiini, deerlerini g繹rmek i癟in gerekli o b羹y羹k bak覺覺n hepten yitip gitmesi, topunun birden siyasa (ya da kilise) soytar覺lar覺 olmas覺 deil yaln覺z: O b羹y羹k bak覺覺 aforoz edenler de kendileridir. 襤nsan覺n yaln覺zca Alman olmas覺, o 覺rktan olmas覺 yeter, tarih konusunda deer diye, deersizlik diye ne varsa hepsi 羹st羹ne son s繹z羹 s繹yleyebilir, kesinlikle belirtir onlar覺 Alman olmak bir kan覺tt覺r, Almanya, Almanya, hereyin 羹st羹nde bir ilkedir, tarihteki t繹rel d羹nya d羹zenidir Cermenler: Roma imparatorluu kar覺s覺nda 繹zg羹rl羹羹 ayakta tutanlar, on sekizinci y羹zy覺l kar覺s覺nda t繹reyi, kesin buyruu yeniden diriltenler Alman devletine 繹zg羹 bir tarih yaz覺c覺l覺覺 vard覺r; korkar覺m, Yahudi d羹man覺na 繹zg羹 olan覺 vard覺r bir de, ayr覺ca saray tarih yaz覺c覺l覺覺 vard覺r ve Bay von Treitsschkenin y羹z羹 k覺zarmaz hi癟

Ge癟enlerde ahmak癟a bir yarg覺, neyse ki bu arada rahmetlik olan Suab estetik癟isi Vischerin (1807/1887 Alman ozan覺, estetik癟isi.) bir c羹mlesi t羹m Alman gazetelerinde bir boy g繹z羹kt羹, her Alman覺n evet demesi gereken bir doruydu bu: Uyan覺 癟a覺 ile Yenileme (Reformation) 癟a覺, ancak ikisi bir arada bir b羹t羹n yaparlar, estetik yeniden dou ve t繹rel yeniden dou. B繹yle c羹mleleri duyunca sabr覺m ta覺yor; Almanlar覺n y羹z羹ne t羹m kabahatlerini birer birer vurmak geliyor i癟imden, bir g繹rev duyuyorum bunu giderek. D繹rt y羹z y覺ld覺r ekine kar覺 ilenen t羹m b羹y羹k c羹r羹mlerin sorumlusu onlard覺r! Nedeni de hi癟 deimez, o iliklerine dek ilemi ger癟ek korkusu ki dorudan korkudur ayn覺 zamanda, o i癟g羹d羹 edindikleri ikiy羹zl羹l羹k, 羹lk羹c羹l羹k B羹y羹k 癟alar覺n sonuncusu, Uyan覺 癟a覺 Almanlar y羹z羹nden anlam覺n覺 yitirdi, o hasad覺 yapamad覺 Avrupa, hem de tam daha y羹ksek bir deerler d羹zeni, soylu, yaam覺 olumlayan, gelecein g羹vencesi olan deerler, kar覺 deerlerin yuvaland覺klar覺 yerde, oralarda oturanlar覺n i癟g羹d羹lerine ileyinceye dek 羹st羹n gelmiken! Luther, o tanr覺n覺n belas覺 kei, kiliseyi ve bin kez beteri H覺ristiyanl覺覺, tam yenildikleri anda ayaa kald覺rd覺 H覺ristiyanl覺覺, yaama isteminin din k覺l覺覺na girmi yads覺nmas覺n覺! Luther, bu ak覺l almaz kei, ak覺l almazl覺覺 y羹z羹nden kiliseye sald覺rd覺 ve dolay覺s覺yla onu ayaa kald覺rd覺 yeniden Katolikler Luther ad覺na enlikler kutlasalar, oyunlar d羹zseler yeridir Luther ve t繹rel yeniden dou!

T羹m psikolojinin can覺 cehenneme! Hi癟 羹phe yok, 羹lk羹c羹d羹r Almanlar. 襤nsanl覺k iki sefer korkun癟 bir y羹reklilikle kendini aarak 繹z羹 s繹z羹 bir, anlam覺 belli, y羹zde y羹z bilimsel bir d羹羹nce d羹zenine vard覺覺nda, Almanlar eski 羹lk羹ye giden dolamba癟l覺 yollar, doruyla 羹lk羹 aras覺nda bir uzlama bulmay覺 baard覺lar; bilimi yads覺malar覺n覺, yalanlar覺n覺 bir kitab覺na uydurdular asl覺nda. Leibniz ve Kant, d羹羹nce d羹r羹stl羹羹 alan覺nda Avrupaya en b羹y羹k iki k繹stek! En sonunda, iki d矇cadence y羹zy覺l覺 aras覺ndaki k繹pr羹 羹zerinde, yery羹z羹n羹 y繹netmek amac覺yla Avrupay覺 birletirebilecek g羹癟te, deha ve istem dolu bir force majeure (st羹n g羹癟.) belirdiinde, Almanlar 繹zg羹rl羹k savalar覺yla Napoleonun varoluundaki mucizelik anlamdan yoksun b覺rakt覺lar Avrupay覺; ne olmusa, bug羹n ne varsa onlar覺n su癟udur hep; hastal覺klar覺n, sa癟mal覺klar覺n ekine en zararl覺 olan覺, ulusalc覺l覺k, Avrupay覺 hasta eden bu n矇vrose nationale (Ulusal sinirce nevroz.), Avrupada art覺k s羹r羹p gidecek bu k羹癟羹k devletler, bu k羹癟羹k siyasa: Anlam覺ndan, saduyusundan yoksun b覺rakt覺lar Avrupay覺 onu bir 癟覺kmaza soktular. Buradan 癟覺kacak bir yol bilen var m覺 benden baka? Uluslar覺 yeniden birbirine balayacak b羹y羹kl羹kte bir 繹dev?.

III
Hepsi bir yana, kukumu neden a癟覺a vurmayay覺m? Almanlar benim durumumda da, bu dev yazg覺dan bir fare dourtmak i癟in ellerinden geleni ardlar覺na koymayacaklar. Adlar覺n覺 k繹t羹ye 癟覺kard覺lar benim y羹z羹mden imdiye dek; ilerde de adam olacaklar覺ndan 羹pheliyim. Ah, burada k繹t羹 bir falc覺 olmay覺 nas覺l isterdim! Benim doal okuyucular覺m, dinleyicilerim daha imdiden Ruslar, 襤skandinavlar ve Frans覺zlard覺r, gitgide artacak m覺 onlar覺n say覺s覺? Almanlar bilgi tarihine batanbaa 羹pheli adlarla ge癟milerdir; bilmeyerek olmu kalpazanlar 癟覺karm覺lard覺r yaln覺z (bu deyim Kantla Leibnize olduu gibi, Fichteye, Schellinge, Schopenhauere, Hegele, Schleiermachere [1768/1834 Alman tanr覺bilimcisi ve feylosofu. Schleiermacher Almanca'da "t羹l, pe癟e vb... yapan" anlam覺na gelmektedir. Nietzsche s繹zc羹羹n bu anlam覺yla oynuyor.] de uygundur: perdeleyicidir hepsi de, baka birey deil): D羹羹nce tarihindeki ilk d羹r羹st d羹羹n羹r羹n doruyu d繹rt bin y覺ll覺k kalpazanl覺ktan 繹t羹r羹 yarg覺layan d羹羹n羹r羹n, kendileriyle yanyana Alman d羹羹ncesine sokulmas覺 erefini hi癟bir zaman elde etmemeli onlar. Alman d羹羹ncesi a覺r havad覺r benim i癟in: Psikoloji konusunda art覺k i癟g羹d羹 olmu pisliklerini her s繹zleriyle, her davran覺lar覺yla a癟覺a vururlar; bunun yak覺n覺nda zor soluk al覺r覺m.

On yedinci y羹zy覺lda Frans覺zlar覺n ge癟tii o amans覺z 繹z s覺nav覺ndan ge癟memilerdir hi癟, bir Larochefoucauld, bir Descartes, en 繹nde gelen Almanlardan y羹z kez daha d羹r羹stt羹rler, Almanlardan bug羹ne dek bir tek psikolog 癟覺kmam覺t覺r. Ama psikoloji nerdeyse 繹l癟羹d羹r bir 覺rk覺n temizlii ya da pislii i癟in 襤nsan daha temiz bile deilken, derinlii nas覺l olur? Kad覺n gibidir Alman, bir t羹rl羹 bulamazs覺n dibini, yoktur da ondan: Hepsi bu. Ama s覺 bile olmaya yetmez bunlar覺n hepsi. Almanyada derin dedikleri ey, demin s繹z羹n羹 ettiim o kendi kendine kar覺 i癟g羹d羹 pisliinden baka birey deildir: Kendi kendilerini bir t羹rl羹 olduklar覺 gibi g繹rmek istemezler. Yoksa Alman s繹zc羹羹n羹 bu psikolojik sap覺tmaya uluslararas覺 bir kar覺l覺k olarak 繹nersem mi? rnein bu anda Alman 襤mparatoru, Afrikadaki k繹leleri kurtarmay覺 kendine bir H覺ristiyanl覺k 繹devi say覺yor: Biz, 繹b羹r Avrupal覺lar buna d羹ped羹z Almanl覺k deriz aram覺zda Derinlii olan bir tek kitap 癟覺km覺 m覺d覺r Almanlardan? Bir kitapta derin olan nedir, onlarda bu kavram bile yoktur. Kant覺 derin sayan bilginlere rastlad覺m; korkar覺m, Prusya saray覺nda Bay von Treitschkeyi derin say覺yorlar. Alman profes繹rleriyle u da geldi ba覺ma: Bir yeri gelip de, Stendhali derin psikolog olarak 繹vd羹羹mde, bana hecelettiler ad覺n覺.

IV
Neden sonuna dek gitmeyeyim? Batan herey a癟覺k olsun isterim. G繹z koyduum eylerden biri de Almanlar覺n en 羹st羹n hor g繹r羹c羹s羹 olmakt覺r. Alman kiiliine kar覺 g羹vensizliimi daha yirmi alt覺 ya覺mda dile getirdim. Almanlar 癟ekilmez eylerdir benim i癟in. T羹m i癟g羹d羹lerime ayk覺r覺 gelen bir t羹r insan d羹羹nd羹羹mde, ortaya hep bir Alman 癟覺kar. Bir insan覺n cierini okurken, en 繹nce bakt覺覺m ey, onda uzakl覺k duygusu olup olmad覺覺, insanla insan aras覺nda kat, deer, s覺ra ayr覺m覺 g繹zetip g繹zetmedii, se癟ip se癟mediidir: Bununla gentilhommedur insanolu, baka t羹rl羹, ne ederse etsin, o geni y羹rekli, yumuak bal覺 ayaktak覺m覺 i癟indedir yeri. Ama ayaktak覺m覺d覺r Almanlar, ah 繹ylesine aa覺lam覺 olur kii: Ayn覺 d羹zeye indirir Alman Birka癟 sanat癟覺yla, en bata da Richard Wagnerle al覺veriimi bir yana b覺rak覺rsam, tek iyi saat ge癟irmiimdir Almanlarla Diyelim ki biny覺llar覺n en derin d羹羹n羹r羹 Almanlar i癟inden 癟覺kt覺; Kapitol羹n kurtar覺c覺lar覺 (Kazlar. Galyal覺lar覺n Kapitole yapt覺klar覺 bir gece sald覺r覺s覺nda, kazlar覺n ba覺rmas覺 羹zerine n繹bet癟iler uyanm覺, sald覺r覺 da p羹sk羹rt羹lm羹t羹r.) cinsinden biri, kendi 癟irkin ruhunun da en az o denli 繹nemi olduunu san覺verdi

Bu 覺rka dayanam覺yorum; kii onlar覺n i癟inde hep k繹t羹 癟evrededir, ayr覺mlar覺 sezecek parmak yoktur onlarda, ne yaz覺k bir ayr覺m覺n ben de! ayaklar覺nda incelik yoktur, y羹r羹mesini bile beceremezler Zaten ayak ne gezer Almanlarda; bacaklar覺 vard覺r onlar覺n yaln覺z Almanlar ne denli baya覺 olduklar覺n覺 hi癟 mi hi癟 bilmezler, ama bayal覺覺n son perdesidir bu, yaln覺zca birer Alman olmalar覺ndan bile utanmazlar Her konumaya kar覺覺rlar, son s繹z kendilerindedir san覺rlar; korkar覺m benim 羹st羹me bile son s繹z羹 s繹ylemilerdir Yaam覺m batanbaa bu c羹mlelerin en kesin kan覺t覺d覺r. Orada bana kar覺 d羹羹nceli, ince bir davran覺覺n izini aramam bounad覺r. G繹rd羹mse, Yahudilerden g繹rd羹m bunu, ama Almanlardan hi癟bir zaman. B繹yledir benim huyum, herkese kar覺 yumuak davran覺r覺m, iyiliini isterim herkesin, ayr覺 gayr覺 g繹zetmemeye hakk覺m vard覺r benim: Ama g繹zlerimin a癟覺k olmas覺na da engel deildir bu. Kimseyi ayr覺 tutmam, hele dostlar覺m覺 hi癟 mi hi癟, umar覺m onlara kar覺 insanca davranmama bir zarar覺 dokunamam覺t覺r bunun! D繹rt be ey vard覺r, kendime hep onur sorunu yapm覺覺md覺r. Gene de uras覺 doru ki, y覺llardan beri elime ge癟en hemen her mektubu bir sinizm olarak duydum: Benim iyiliimi istemek, bana kar覺 herhangi bir d羹manl覺ktan 癟ok daha sinikcedir

Dostlar覺m覺n teker teker y羹zlerine s繹ylerim, hi癟birisi benim herhangi bir yaz覺m覺 okuyup inceleme zahmetine katlanmam覺t覺r: 襤癟lerinde ne yaz覺l覺 olduunu bile bilmediklerini en k羹癟羹k belirtiden 癟覺kar覺r覺m hemen. Hele Zerd羹t羹me gelince, dostlar覺mdan hangisi onda ho g繹r羹lmeyen, ama neyse ki hepten zarars覺z bir kendini beenmilikten daha 癟ounu buldu Tam on y覺l: Almanyada hi癟 kimse benim ad覺m覺, o i癟ine g繹m羹ld羹羹 anlams覺z suskuya kar覺 savunmay覺 kendine dert edinmedi. Bu i i癟in yeterince y羹rekli olan, burnu koku alabilen, s繹zde dostlar覺ma kar覺 繹fkeye kap覺lan, ilk kez bir yabanc覺, bir Danimarkal覺 oldu Psikologluunu b繹ylelikle bir kez daha g繹steren Dr. Georg Drandesin (1842/1927 Danimarkal覺 yaz覺n tarih癟isi, eletirmeci.) ge癟en bahar Kopenhagda verdii gibisinden dersler, hangi Alman 羹niversitesinde olacak eydir? Ben kendi pay覺ma hi癟 bunlar覺n ac覺s覺n覺 癟ekmedim; beni yaralamaz zorunlu olan, amor fati benim yarad覺l覺覺m覺n 繹z羹d羹r. Ama bu benim alay覺, hem de evrensel alay覺 sevmediimi g繹stermez. 襤te bu y羹zden, deerleri yenileyiin o yak覺p y覺k覺c覺, yery羹z羹n羹 sars覺nt覺ya boacak y覺ld覺r覺mdan iki y覺l kadar 繹nce, Wagner Olay覺n覺 d羹nyaya uurlad覺m; Almanlar benim 羹st羹me bir kez daha yan覺l覺p, adlar覺n覺 bengi, 繹l羹ms羹z k覺ls覺nlar diye Anca vakit var buna! 襤stediim oldu mu? Hem de en al璽 s覺, bay Cermenler! Hayranl覺klar覺m覺 sunar覺m sizlere

karakutu.com